Vakken algemene natuurwetenschappen (anw)

Wat is een vallende ster ?

Verreweg de meeste ruimtestofjes zijn niet groter dan een zandkorrel met de dichtheid van sigarettenas en branden helemaal op in de dampkring. Maar sommige zijn groot genoeg of van stevig genoeg materiaal om hun heftige reis door de dampkring te overleven en slaan dan in op het aardoppervlak. Die worden meteoriet genoemd. Op http://home.wanadoo.nl/marco.langbroek/nedmet.html vind je voorbeelden van meteorieten zo groot als bakstenen die in Nederland zijn ingeslagen en zijn teruggevonden.

Heeeel soms, tussen eens per 100 jaar en eens per miljoenen jaren, zijn meteorieten zo groot dat ze bij hun inslag op het aardoppervlak (grote) inslagkraters achterlaten. Wie wel eens met een verrekijker naar de maan gekeken heeft, ziet er honderden. Op aarde zijn die er net zo goed, alleen verweren ze meestal binnen een paar honderd jaar. In Frankrijk zijn huizen gevonden waarvan de stenen bij nader onderzoek gevormd bleken te zijn bij een meteorietinslag. Een hele bekende, nauwelijks verweerde inslagkrater is de Barringer krater in Arizona, 1,2 kilometer in doorsnee en 40.000 jaar oud. De meest bekende meteorietinslag is natuurlijk die van 60 miljoen jaar geleden die waarschijnlijk het uitsterven van de Dino's veroorzaakt heeft. De krater daarvan is teruggevonden in de zee rond het Mexicaanse schiereiland Yucatan (zie solar 2 havo blz. 93 of vwo blz 140). De grootste meteoriet die ooit is gevonden is een steenklomp zo groot als alle leerlingen van twee volle klassen bij elkaar en weegt 31.000 kilo. Kun je beter niet op je hoofd krijgen ... En als je dacht dat zoiets alleen maar ver van jouw bed gebeurt: onlangs is er in de Noordzee ook een enorme krater gevonden die zo'n 65 miljoen jaar geleden is gevormd.

Waar komen ze vandaan ?
De ruimte buiten de aardse dampkring is leeg. Helemaal leeg ? Nee, er zweven toch nog zoveel stofjes rond dat je iedere 10 minuten een vallende ster zou kunnen zien als je op een echt stikdonkere plek staat. -dus niet tussen de kassen rondom Uithoorn of de lichtvervuiling van Amsterdam maar bijvoorbeeld op het strand van een Waddeneiland ver weg van straatlantaarns en verlichte huizen.- Er zijn zelfs veel meer meteoren dan jij met je ogen kunt zien maar die merk je niet op omdat ze te weinig licht afgeven. Die zwakke meteoren kunnen wel met een radio hoorbaar gemaakt worden. Meteoorsporen reflecteren namelijk de radiosignalen van aardse zenders terug naar de aarde. Als je die met een gevoelige radio en geschikte antenne opvangt hoor je bijna iedere halve minuut een meteoor !! Deze altijd aanwezige meteoren noem je sporadische meteoren.

Maar soms kun je er veel meer tegelijk zien, namelijk tijdens een meteorenzwerm. De meest bekende zwermen zijn de Leoniden midden november en de Perseiden in augustus. De aarde doorkruist dan een stuk van de ruimte waar zich veel stof heeft opgehoopt. Meestal is dat stof afkomstig van een komeet. Een komeet is een groot blok ijs dat net als de aarde om de zon draait maar dan in een lange elliptische baan. Als de komeet dichter bij de zon komt begint het ijs te verdampen en wordt door de zonnestraling weggeblazen van de komeet. Daarom hebben kometen altijd zo'n karakteristieke staart. (zie solar 2 havo blz 64 of vwo blz 101) die van de zon afwijst. Een hele bekende komeet is bv. de komeet van Halley die eens in de 76 jaar te zien is.
Sporadische meteoren komen "overal vandaan", maar bij een meteorenzwerm lijken de meteoren allemaal vanuit 1 punt aan de hemel te komen, de zgn. radiant. Meteorenzwermen dragen dan ook de naam van het sterrenbeeld waar hun radiant in staat. Bij de Perseiden is dat het sterrenbeeld Perseus, bij de Leoniden het sterrenbeeld Leo of de Leeuw.

De Leoniden
De Leoniden meteorenzwerm is ieder jaar te zien in midden november (maar lang, lang, niet zo spectaculair als het dit jaar belooft te worden !). De Leoniden zijn om een aantal redenen een bijzondere zwerm. Ten eerste zijn de meteoren geconcentreerd binnen een relatief korte tijdsperiode van een paar dagen. De Perseiden daarentegen zijn verspreid over enkele weken. Je ziet dus bij de Leoniden in korte tijd veel meteoren in plaats van in lange tijd minder zoals bij de Perseiden. Ten tweede bewegen de aarde en het stof dat de Leoniden veroorzaakt vrijwel in tegenovergestelde richting. Gevolg: ze knallen met de hoogst mogelijke snelheid tegen elkaar (71 kilometer per seconde). Hoe hoger de snelheid, hoe feller het licht dat de meteoor geeft bij het verbranden in de dampkring. En dus, hoe meer licht een meteoor geeft, des te groter de kans dat jij 'm ziet. Die hoge snelheid maakt Leoniden ook spectaculair om te zien want ze schieten als kogels langs de hemel. Tenslotte komt de aarde bij geen enkele meteorenzwerm zo dicht bij het stof van de moederkomeet. In het geval van de Leoniden is dat het stof van de komeet Tempel-Tuttle. Die draait in ongeveer 33 jaar om de aarde:

Iedere 33 jaar laat Tempel-Tuttle een dik stofspoor achter in de ruimte. Omdat z'n baan niet helemaal precies elliptisch is, liggen de stofsporen van iedere rondgang iets naast elkaar maar overlappen ze elkaar weinig. Ieder jaar in november kruist de baan van aarde om de zon (hieronder lichtblauw) het gebied waar al deze stofsporen zijn achtergebleven :

Zoals je ziet gaan we op 19 november 2002 zelfs door twee Tempel-Tuttle stofsporen heen, die uit het jaar 1767 en even later die uit 1866. Op het moment van de kruising is de hoeveelheid meteoren per minuut het hoogst. Het hoogtepunt van de kruising met het stofspoor uit 1767 zal vallen om 05.00 uur Nederlandse tijd. Maar het loont zeker de moeite al vanaf 04.00 uur te gaan kijken want ook dan zal de meteooractiviteit al sterk verhoogd zijn.
Het tweede hoogtepunt valt helaas om 11.30 uur. Dan zit jij waarschijnlijk op school en bovendien is het licht. MAAR...., Leoniden zijn zulke heldere meteoren dat je er zelfs bij daglicht een paar zal kunnen zien als je goed kijkt !! Dus als je vrij bent of een tussenuur hebt en het is mooi helder weer, ga dan eens buiten kijken tussen 11.15 en 11.45 uur. Je kansen op het zien van een daglichtmeteoor zijn het grootst als je naar het noordwesten kijkt.

Nog een paar tips :
* Zorg dat je genoeg kleren aantrekt, want het is koud als je 's nachts minstens een uur stilstaat. Vuistregel: trek twee keer zoveel aan als je denkt nodig te hebben. Een thermosfles met iets warms is ook heerlijk. Koekjes, boterhammen ? Een ligstoel of stretcher ?
* Probeer een zo donker mogelijke plek te vinden met zoveel mogelijk vrij uitzicht tussen het noordoosten en het zuidwesten. Je ziet de meeste meteoren als je bijna haaks op de radiant kijkt. Die radiant, in de kop van het sterrenbeeld de Leeuw, staat om 05.00 uur Nederlandse tijd in het zuidoosten op een hoogte van ongeveer 45 graden (horizon is 0 graden, recht boven je hoofd is 90 graden (= het zenith), 45 graden is daar dus midden tussenin). Een goede plek is bv. aan de Amstel aan de zuidkant van Uithoorn of aan de zuidrand van Meerwijk.
*Hoewel het het meest spectaculair zal zijn tussen 04.00 en 06.00 uur op dinsdagochtend, loont het ook best de moeite de avond van te voren eens te gaan kijken. Je zult dan al aanzienlijk meer vallende sterren kunnen zien als normaal.
*Als het helemaal bewolkt is, zie je uiteraard geen meteoren. Toch is het zelden echt helemaal bewolkt en vallen er zeker 's nachts snel gaten in bewolking. Denk dus niet direct dat het geen zin heeft om naar buiten te gaan als je uit je raam kijkt en je ziet wolken. Als je toch wakker bent, heeft het zeker zin gewoon naar buiten te gaan en af te wachten tot er een gaatje valt !
*Meteoren zijn goed te fotograferen maar je hebt er een toestel met tijdopnamestand voor nodig (de B stand op een spiegelreflexcamera). Heb jij of je ouders zo'n camera, kijk dan op de eerste van onderstaande links waar uitstekende aanwijzingen voor fotografen worden gegeven. Of vraag je leraar of mij om je verder te helpen.
*Het heeft geen zin een verrekijker te gebruiken. Hoewel je dan een paar zwakke meteoren meer kunt zien dan met het blote oog, wordt je blikveld door de verrekijker zo vernauwd dat het netto resultaat minder meteoren is.

Ik wens je heel veel plezier in de vroege ochtend van 19 november !

Max Kok

Meer over de Leoniden op internet:

http://www.sterrenkunde.nl/anw/meteoren.html

Alles wat je altijd al over de Leoniden wilde weten:
http://home.hetnet.nl/~leoniden/

Idem, maar meer op primair onderwijs niveau:
http://meteorkids.sterrenkids.nl./

Overzicht van Nederlandse meteorietinslagen:
http://home.wanadoo.nl/marco.langbroek/nedmet.html

Nederlandse meteoren waarneemgroepen:
http://www.dmsweb.org/
http://www.astro.uu.nl/~meteors/

Sterrenwachten, sommige met waarneemactiviteiten op 18/19 nov
Amsterdam: http://vsa.intouch.nl/sectie0.htm
Haarlem: http://www.sterrenwachtcopernicus.nl/
Lattrop (veel activiteiten maar ver weg) : http://home.introweb.nl/~eps/
Alkmaar: http://www.metius.nl/